BORIS ZULIANI
Nhà Giả Kim Của Ánh Sáng & Thời Gian

Thông qua Polaroid, kỹ thuật wet plate collodion và những quy trình nhiếp ảnh analogue khổ lớn, Boris Zuliani biến nhiếp ảnh thành một suy tưởng đầy cảm xúc về ký ức, sự hiện diện và vẻ đẹp xúc giác của những điều bất toàn. Giữa hóa chất, ánh sáng và cảm xúc con người, nghệ sĩ người Pháp tạo nên những hình ảnh mang cảm giác như dấu vết vật chất của thời gian hơn là những bức ảnh đơn thuần.

V

Được đào tạo về fashion photography tại Studio Des Plantes ở Paris, Boris khởi đầu sự nghiệp trong thế giới của chân dung, ánh sáng, kết cấu và bầu không khí thị giác. Thế nhưng điều khiến ông say mê chưa bao giờ chỉ là độ chính xác kỹ thuật, mà là khoảng không cảm xúc mong manh tồn tại giữa con người, ánh sáng và thời gian. Đến Việt Nam ban đầu vì công việc thương mại, Boris nhanh chóng bị cuốn hút bởi cường độ thị giác, nhịp sống và chiều sâu con người nơi đây. Việt Nam không chỉ mang đến cho ông một vùng đất mới mà còn thay đổi hoàn toàn mối quan hệ của ông với nhiếp ảnh.

Từ rất sớm, trước cả khi nhiếp ảnh analogue trở lại như một xu hướng toàn cầu, Boris Zuliani đã bắt đầu chống lại sự biến mất của các quy trình hình ảnh vật lý. Khi Polaroid tuyên bố ngừng sản xuất film instant vào năm 2007, ông gần như dành toàn bộ số tiền tiết kiệm của mình để vận chuyển hơn một trăm ký film về Việt Nam nhằm lưu giữ một chất liệu khi ấy đã bị xem như lỗi thời. Từ niềm ám ảnh ấy, Boris thực hiện một trong những series nổi tiếng nhất của mình mang tên Long Bien Lovers tại Hà Nội, nơi các cặp đôi trẻ Việt Nam được chụp dưới ánh đèn mờ và kết cấu thép cũ kỹ của cầu Long Biên. Những bức Polaroid hiện lên như các khung hình lơ lửng giữa điện ảnh, hoài niệm và giấc mơ.

Thế giới nghệ thuật của Boris Zuliani tiếp tục thay đổi sâu sắc sau khi ông khám phá kỹ thuật wet plate collodion tại Hội An vào năm 2018. Xuất hiện từ thế kỷ XIX, quy trình nhiếp ảnh phức tạp này đòi hỏi sự kết hợp giữa hóa chất, chuẩn bị thủ công, thời gian phơi sáng dài và độ chính xác gần như tuyệt đối. Khác với nhiếp ảnh kỹ thuật số, mỗi tác phẩm wet plate tồn tại như một vật thể độc bản được hình thành trực tiếp từ ánh sáng, kim loại, kính và phản ứng hóa học. Với Boris, đây không đơn thuần là một kỹ thuật nhiếp ảnh mà trở thành triết lý sáng tạo về tính vật chất, sự hiện diện và nhịp điệu chậm rãi của thời gian.

Tại MOTMET Studio, nằm giữa những cánh đồng gần Hội An và Đà Nẵng, Boris thực hiện các chân dung wet plate khổ lớn bằng những chiếc camera custom có khả năng tạo ra tác phẩm lên tới hai mét. Không gian studio của ông mang cảm giác như tồn tại giữa nhiều thời đại: vừa là phòng thí nghiệm hóa học, vừa là atelier nghệ thuật, vừa là cỗ máy lưu giữ ánh sáng. Cùng các cộng sự và nghệ nhân hỗ trợ, Boris trực tiếp kiểm soát toàn bộ quy trình, từ chuẩn bị kính, pha hóa chất đến phơi sáng và tráng rửa tác phẩm bằng tay. Mỗi hình ảnh vì thế đều hoàn toàn độc nhất và không thể tái tạo giống hệt lần thứ hai.

Mối quan hệ thủ công với nhiếp ảnh ấy chính là điều tạo nên chiều sâu cảm xúc trong các tác phẩm của Boris Zuliani. Những vết xước, dấu bạc, phản ứng hóa học hay sự bất toàn bề mặt không bị che giấu mà trở thành một phần thiết yếu của hình ảnh. Các gương mặt dần hiện ra từ bóng tối với cảm giác mong manh và đầy chiều sâu. Ánh sáng trở nên gần như có tính điêu khắc. Thời gian dường như được giữ lại trực tiếp trên bề mặt vật chất của tác phẩm. Các chân dung của ông vừa mang dư âm của nhiếp ảnh thế kỷ XIX, vừa sở hữu cảm xúc rất đương đại.

Trong số những series nổi bật nhất của Boris Zuliani là các chân dung wet plate về người Việt Nam, những người bán hàng rong, cộng đồng địa phương và các dân tộc thiểu số mà ông gặp trên hành trình sáng tác. Thay vì tạo dựng những câu chuyện mang tính sân khấu, Boris tiếp cận chân dung bằng sự gặp gỡ, tĩnh lặng và niềm tin giữa nghệ sĩ với nhân vật được chụp. Chính quá trình phơi sáng kéo dài khiến người đối diện phải hiện diện trọn vẹn trước ống kính. Các bức chân dung vì thế không đơn thuần ghi lại ngoại hình mà hé lộ sự hiện diện, tính mong manh và chiều sâu cảm xúc của con người.

Ẩn sâu trong triết lý nghệ thuật của Boris Zuliani còn là sự khẳng định đầy mạnh mẽ về tính vật lý của nhiếp ảnh. Trong thời đại mà hàng tỷ hình ảnh kỹ thuật số liên tục biến mất vào màn hình và thuật toán, các sáng tạo của ông nhắc rằng nhiếp ảnh từng là một vật thể thật sự, nơi kim loại, kính, hóa chất, gỗ và ánh sáng cùng tồn tại như một phần không thể tách rời của tác phẩm. Với Boris, nhiếp ảnh không còn là sự tiêu thụ tức thời mà trở thành nghi thức, thủ công và ký ức vật chất.

Việt Nam tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến ngôn ngữ thị giác ấy. Từ ánh sáng mềm của Hội An đến chiều sâu cảm xúc của Hà Nội và Sài Gòn, các tác phẩm của Boris luôn mang theo nhịp điệu, kết cấu và con người của vùng đất này. Tuy nhiên, hình ảnh của ông chưa bao giờ mang tính documentary theo nghĩa truyền thống. Chúng tồn tại ở ranh giới giữa ký ức, giấc mơ và sự hiện diện vượt thời gian, nơi bầu không khí quan trọng không kém chủ thể xuất hiện trong khung hình.

Ngày hôm nay, thông qua MOTMET Studio, Boris Zuliani tiếp tục tạo nên những thực hành nhiếp ảnh analogue đặc biệt nhất trong bối cảnh nghệ thuật đương đại tại Việt Nam. Các sáng tạo của ông di chuyển tự nhiên giữa nhiếp ảnh, hóa học, thủ công và điêu khắc, gợi nhắc rằng hình ảnh vẫn có thể mang trọng lượng, kết cấu và linh hồn.

Trong thế giới của Boris Zuliani, nhiếp ảnh chưa bao giờ chỉ là hành động nhìn ngắm. Đó là cách giữ ánh sáng, thời gian và sự hiện diện của con người ở lại đủ lâu để ký ức trở thành hữu hình.