NGUYỄN TRỊNH QUANG MINH
Khi Ký Ức Được Vẽ Thành Chuyển Động

Trong thực hành nghệ thuật của Nguyễn Trịnh Quang Minh, những điều quen thuộc không bao giờ chỉ là những điều quen thuộc. Một chiếc xe máy cũ, một chiếc xe đạp, hình ảnh con trâu, một khuôn mặt được vẽ trong vài phút hay một bức tường giữa phố đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho những suy tư về ký ức, gia đình, bản sắc và sự chuyển động của đời sống Việt Nam hôm nay.

L

à nghệ sĩ Việt Nam đang sống và làm việc tại Hội An, Minh theo đuổi một thực hành đa dạng, trải dài từ hội họa, điêu khắc, tranh tường đến viết lách. Anh không bước vào nghệ thuật bằng một con đường học thuật chính quy, mà bằng sự tự học bền bỉ qua sách, các khóa học, Internet và quá trình thực hành liên tục. Với Minh, trở thành nghệ sĩ là một lựa chọn. Nhưng để tiếp tục đi trên con đường ấy, điều quan trọng hơn cả là kỷ luật, sự quan sát và khả năng giữ mình khỏi những nhiễu động của thời đại hình ảnh.

Tinh thần đó được thể hiện rõ trong dự án 365 Moped Drawings, thực hiện từ năm 2021 đến 2022. Khi còn là một nghệ sĩ mới bắt đầu, Minh tự đặt cho mình một nguyên tắc đơn giản: mỗi ngày vẽ một thứ, trong suốt một năm. Anh chọn chiếc Yamaha Future V 25 năm tuổi, được mua từ năm 1996, rồi kiên trì vẽ nó hằng ngày từ tháng 4 năm 2021 đến tháng 4 năm 2022. Sau đó, anh tiếp tục đưa vào dự án chiếc Honda Win 100cc của bạn gái mình.

Ban đầu, đó là một bài tập về sự chăm chỉ và khả năng quan sát. Chiếc xe máy không phải món đồ quý hiếm hay có vẻ đẹp đặc biệt. Nhưng càng được vẽ đi vẽ lại, nó càng hiện ra như một nhân chứng của thời gian. Chiếc xe từng thuộc về những người đàn ông trong gia đình Minh: người ông đã dành dụm nhiều năm để mua, người cha từng lái nó đi qua nhiều miền đất nước, người chú từng có lúc đánh mất nó vào tiệm cầm đồ. Cuối cùng, nó trở về với Minh.

Từ một phương tiện di chuyển, chiếc xe trở thành một vật chứa ký ức. Khi vẽ nó mỗi ngày, Minh không chỉ học cách nhìn một hình khối. Anh nhìn thấy trong đó niềm tự hào, sự mất mát, nỗi bồn chồn, sức bền và những câu chuyện gia đình được truyền lại một cách lặng lẽ. Chiếc xe cũ vì thế không còn là một đồ vật vô tri. Nó trở thành một phần của di sản cá nhân, nơi ký ức được chạm vào, được vẽ lại và được biến thành một ngôn ngữ của riêng anh.

Từ mạch suy nghĩ ấy, Minh phát triển Cowcycle, nhân vật nguyên bản kết hợp giữa hình ảnh con trâu và chiếc xe đạp. Với anh, Cowcycle không phải một sáng tạo sinh học, mà là một biểu tượng. Con trâu gợi nhắc câu tục ngữ “Con trâu là đầu cơ nghiệp”, gắn với lao động, ruộng đất, sức bền và nền tảng gia đình. Xe đạp, đặc biệt trong miền Bắc Việt Nam những năm 1970–1980, từng là một tài sản lớn, một biểu tượng của dịch chuyển và khát vọng.

Khi hai hình ảnh ấy gặp nhau, Cowcycle trở thành một sinh thể vừa mộc mạc vừa hiện đại, vừa đứng trên nền ký ức nông nghiệp vừa hướng về chuyển động công nghiệp. Ý tưởng này đến với Minh rất tình cờ, khi anh đang phác họa chiếc xe đạp của một người bạn và bất ngờ nhận ra hình dáng đầu trâu trong đường cong của bánh sau. Từ khoảnh khắc ấy, anh phát triển khoảng 30 tác phẩm sơn dầu, acrylic và một tác phẩm điêu khắc làm từ xe đạp hoen gỉ.

Qua Cowcycle, Minh thử nghiệm với lập thể, siêu thực, hiện thực và cả kỹ thuật hàn. Nhưng quan trọng hơn, nhân vật này cho phép anh nói về một cảm thức rất Việt Nam: sự bền bỉ, khả năng thích nghi và cách quá khứ vẫn tiếp tục chuyển động trong hiện tại.

Năm 2022 là một bước ngoặt khác trong đời sống và nghệ thuật của Minh. Anh cùng vợ, Viviana Ruiz Gomez, đến Colombia, nơi anh tiếp xúc với một bối cảnh văn hóa khác biệt và nhìn thấy tranh của Fernando Botero. Trải nghiệm ấy mở rộng cách anh nghĩ về hình khối, sự hài hước, phóng đại và bản sắc trong nghệ thuật. Sau chuyến đi, Minh và Viviana kết hôn tại Hà Nội rồi chuyển vào Hội An, nơi anh tìm thấy một nhịp sống phù hợp hơn để tiếp tục sáng tác.

Tại Hội An, thực hành của Minh trở nên rộng mở hơn. Năm 2023, anh hoàn thành dự án 365 Portraits in 2023, mỗi ngày vẽ một chân dung mới, thường trong khoảng năm đến sáu mươi phút. Nếu dự án xe máy giúp anh đào sâu vào một vật thể gắn với ký ức gia đình, thì dự án chân dung đưa anh đến gần hơn với con người, với trực giác và những khoảnh khắc gặp gỡ ngắn ngủi nhưng giàu cảm xúc.

Bên cạnh sáng tác cá nhân, Minh còn thực hiện nhiều tranh tường tại Việt Nam, giảng dạy nghệ thuật tại Palm River Academy, dẫn tour nhiếp ảnh, phục hồi mosaic, giám tuyển triển lãm học sinh và tham gia các triển lãm cá nhân, nhóm tại Hội An, Hà Nội và Đà Nẵng. Những trải nghiệm này giúp nghệ thuật của anh không tách khỏi đời sống, mà luôn ở gần con người, đường phố, ký ức địa phương và những câu chuyện đang diễn ra xung quanh.

Hiện tại, khi bước vào giai đoạn làm nghệ thuật toàn thời gian, Minh vẫn không vội đóng khung mình trong một phong cách cố định. Anh tiếp tục làm việc với những bản phác thảo đã tích lũy, những ý tưởng còn dang dở và nhiều chủ đề khác nhau trên toan. Đằng sau quá trình ấy là một câu hỏi quan trọng: khi đã có thể nói bằng hình ảnh, mình thật sự muốn nói điều gì?

Có lẽ chính câu hỏi đó làm nên sự chân thành trong nghệ thuật của Nguyễn Trịnh Quang Minh. Anh không xem ký ức là điều bất động. Anh vẽ nó, lặp lại nó, tháo rời nó, hàn nối nó, phủ màu lên nó và để nó tiếp tục đi về phía trước.