RONCHAMP Kiến Trúc Trên Một Ngọn Đồi Hành Hương

Hơn bảy thập kỷ sau ngày khánh thành, Nhà nguyện Notre-Dame du Haut tại Ronchamp vẫn khó được xếp vào một khuôn mẫu quen thuộc của chủ nghĩa hiện đại. Le Corbusier đã rời xa lưới hình học nghiêm ngặt để tạo nên một công trình nơi bê tông có độ mềm, ánh sáng trở thành vật liệu và cảnh quan quyết định gần như mọi đường nét.

Nằm trên đồi Bourlémont ở miền đông nước Pháp, nhà nguyện được xây trên nền một công trình hành hương cũ bị phá hủy trong cuộc oanh tạc năm 1944. Khi nhận dự án sau Thế chiến II, Le Corbusier không lựa chọn phục dựng quá khứ. Ông dành thời gian quan sát đồng bằng, thung lũng và dãy Vosges bao quanh ngọn đồi, rồi xem bốn hướng cảnh quan như những yếu tố trực tiếp định hình kiến trúc.

Đó cũng là lý do Ronchamp không có một mặt tiền “chính” theo nghĩa thông thường. Đi vòng quanh công trình, hình dáng liên tục thay đổi. Tường cong ra rồi thu lại, những tháp tròn xuất hiện ở các góc khác nhau, còn mái bê tông lớn dường như đổi trọng lượng tùy theo điểm nhìn. Le Corbusier từng gọi dự án là một cuộc “tiếp xúc với địa điểm”, một cách diễn đạt ngắn nhưng cho thấy kiến trúc ở đây được nghĩ như phản ứng trước cảnh quan hơn là một vật thể độc lập.

Phần mái là cử chỉ nổi bật nhất. Cảm hứng đến từ một vỏ cua Le Corbusier nhặt được trên bãi biển Long Island. Hình dạng ấy được chuyển thành một mái bê tông cong, dày và gần như điêu khắc. Tuy vậy, bên trong, một khe sáng mảnh chạy giữa mái và tường khiến khối bê tông tưởng như đang lơ lửng. Sự nặng nề của vật liệu vì thế được cân bằng bằng ánh sáng, tạo nên cảm giác vừa chắc chắn vừa bất định.

Ánh sáng tiếp tục thay đổi hoàn toàn bức tường phía nam. Thay cho những cửa kính màu lớn thường thấy trong nhà thờ, Le Corbusier tạo hàng loạt ô mở với kích thước, chiều sâu và hướng khác nhau. Một số ô chứa kính màu đỏ, xanh, vàng và lục. Khi mặt trời dịch chuyển, từng vệt sáng nhỏ xuất hiện rồi biến mất trên những bề mặt trắng, khiến không gian nội thất không bao giờ giữ nguyên một trạng thái.

Nhà nguyện còn được thiết kế cho cả những khoảnh khắc riêng tư lẫn các kỳ hành hương đông người. Ba nhà nguyện nhỏ nằm cạnh gian chính, trong khi khu cung thánh ngoài trời cho phép nghi lễ mở rộng ra cảnh quan. Chính sự chuyển tiếp giữa bên trong và bên ngoài khiến Ronchamp luôn gắn với ngọn đồi thay vì chỉ đứng trên nó.

Từ năm 2016, Notre-Dame du Haut trở thành một trong 17 công trình của Le Corbusier được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới. UNESCO xem đây là một bước đột phá trong kiến trúc tôn giáo thế kỷ 20, đồng thời là minh chứng cho khả năng của chủ nghĩa hiện đại vượt khỏi tính duy lý thuần túy để chạm đến cảm xúc.

Ronchamp vẫn đặc biệt bởi nó không yêu cầu người xem phải hiểu một học thuyết kiến trúc trước khi cảm nhận. Chỉ cần bước vào, nhìn ánh sáng xuyên qua bức tường dày và thấy mái bê tông như đang nổi lên phía trên, người ta đã hiểu điều cốt lõi: kiến trúc đôi khi không cần nói bằng lý luận. Nó có thể bắt đầu bằng một ngọn đồi, một vỏ cua và một tia sáng.